صنعت فلزکاری در فلات ایران از ریشهدارترین و کهنترین صنایع بشری بهشمار میرود و آثار باستانی نشان میدهد که ایرانیان از هزارههای پیش از میلاد، در ذوب و شکلدهی فلزات مهارت داشتهاند. کشف ابزارها، زیورآلات و سلاحهای فلزی در مناطق باستانی چون تپهسیلک، حسنلو، شهداد و جیرفت گواهی بر پیشرفت فلزکاری در ایران کهن است. در دوران عیلامی، مادی و هخامنشی، فلزکاران ایرانی با بهرهگیری از طلا، نقره، مس، برنز و آهن، آثاری آفریدند که هم جنبه کاربردی داشت و هم جلوهای از هنر و باورهای فرهنگی زمان خود بود. مهارت در ریختهگری، چکشکاری، قلمزنی و آلیاژسازی سبب شد ایران یکی از مراکز مهم فلزکاری در جهان باستان باشد. این هنر در گذر قرنها با ذوق و خلاقیت استادکاران ایرانی ادامه یافته و همچنان از ارکان اصلی صنایعدستی و هنری کشور بهشمار میآید.
صنعت قیچیسازی، یکی از معدود صنایع دستی و فلزکاری سنتی در ایران است که ریشههای تاریخی آن به شهر تبریز بازمیگردد. متاسفانه در حال حاضر با خطر جدی انقراض روبرو است. این صنعت که ابزارهای حیاتی برای طیف وسیعی از مشاغل، از زرگری و قالیبافی گرفته تا کفاشی و ورقکاری را فراهم آورده است؛ تنها در چند خاندان تبریزی نفس میکشد که یکی از آن ها خاندان منافی است.
نقطه آغاز فعالیت حرفهای خاندان منافی در صنعت قیچیسازی به سال ۱۳۱۰ خورشیدی بازمیگردد، زمانی که مصطفی منافی، با آموختن این هنر از استاد حمید مقراضی، کارگاه خود را بنیان نهاد. بیش از نیم قرن فعالیت مستمر، او را به یکی از برجستهترین قیچیسازان تبریز تبدیل کرد. میراث او اما تنها به ابزارآلات خلاصه نشد؛ بلکه دانش و تجربه نابی بود که قرار بود به نسل بعد منتقل گردد. این وظیفه خطیر بر دوش پسر مصطفی منافی (عمران منافی) قرار گرفت. او که ۴۳ سال از عمر خود را وقف این حرفه کرده؛ امروز تنها ادامهدهنده راه پدر در خانواده است. در حالی که برادران او به سمت رشتههای مهندسی و پزشکی رفتهاند، عمران منافی در کوی پای چراغ، بالاتر از مسجد الوزرا، همچنان با دستان توانمند خود، قیچیهای دقیق و کاربردی میسازد. این قیچیها شامل انواع تخصصی مانند قیچی زرگری، قالیبافی، کفاشی، ورقبری و چمنزنی است که هر کدام نیازمند ظرافت و مهارت خاصی هستند.
آقای عمران منافی، حرفه خود را “دشوار و تخصصمحور” توصیف میکند، اما در عین حال آن را “شریف و سرشار از همنوعدوستی” میداند. این توصیف، نشاندهنده درک عمیق او از نقش حیاتی ابزارهایی است که خلق میکند و خدمتی که به جامعه و سایر صنایع ارائه میدهد. با درک نگرانی از آینده این صنعت، آقای عمران منافی گامی فراتر از صرف تولید برداشتهاند. ایشان در حال حاضر مشغول تألیف کتابی جامع درباره تاریخچه، فنون و اسرار صنعت قیچیسازی تبریز هستند. این اقدام ارزشمند، تلاشی است برای مستندسازی و حفظ این میراث گرانبهای صنعتی که در آستانه فراموشی قرار دارد، تا شاید بتواند جرقهای برای احیای مجدد آن در آینده باشد.
سرنوشت قیچیسازی تبریز، در گرو حمایتهای فرهنگی و صنعتی است تا دستان توانمند هنرمندانی چون عمران منافی، همچنان بتوانند ابزاری را بسازند که بخشی از هویت صنعتی این سرزمین است. ایرانیپیشه با افتخار در کنار استاد عمران منافی گام برمیدارد تا در حفظ و گسترش این پیشه ارزشمند برای نسلهای آینده نقشآفرین باشد. این همراهی تلاشی است برای پاسداری از هنر و مهارتهای اصیل ایرانی که ریشه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد. ایرانیپیشه باور دارد که با همت هنرمندانی چون عمران منافی، میتوان چراغ این هنر ماندگار را برای آیندگان روشن نگه داشت و نام ایران را در عرصه صنعت و هنر همچنان درخشان ساخت.
